حاج محمدحسن کرباسی خراسانی

حاج محمدحسن کرباسی خراسانی

شهرت :

کرباسی­خراسانی
تاریخ وفات :
1/01/1190
مزار :
تکیه ملا اسماعیل خواجویی
زمینه فعالیت :
متولد1115ق، بنیانگذار سلسله اى درخشان از علما و پیشوایان دینی جامعه شیعى به شمار مى رود، آثار خیر و فعالیت های اجتماعى وى در هر شهری که رفته معروف است. از جمله در اصفهان تعمیر مدرسه الماسیه، تعمیر و احیاى مدرسه مبارکیه، وقف و خریدحمام على اکبر در محله مسجدحکیماست. در اصفهان با اوتادی همچون آقا محمد بیدآبادى مصاحبت داشته و خود اهل عبادت و ریاضت و تقوی بوده است. وی در سال 1190ق وفات نمود. او را از جمله اولیا و زیارتش را بسیار با فایده بیان کرده اند
مشروح زندگی نامه
نخستین فرد از خانواده اى که بعداً به کرباسى یا کلباسى شهرت یافتند، شخصیت بزرگوارى است با نام حاج محمدحسن خراسانى کاخکى کرباسى که بنیانگذار سلسله اى درخشان از عالمان و فرهیختگان مسلمان و پیشوایان دینى جامعة شیعى به شمار مى رود، به گونه اى که نزدیک به سه قرن، ستارگان این خاندان پى در پى درخشیدند و آثار علمى و فرهنگى و خدمات دینى و اجتماعى بسیارى از خود بجاى گذاشتند.
تولد و والدین ؛ حاج محمدحسن در سال 1115ق دیده به جهان گشود. دربارة محل تولد وى، به اختلاف سخن گفته اند؛ ولى تردیدى در این نیست که ایشان در خراسان و ظاهراً مابین هرات تا کاخک به دنیا آمده است.
برخى تولد ایشان را در محلة حوض کرباس هرات و بعضى نیز در کاخک نوشته اند .
بر اساس آنچه در منابع تاریخى و رجالى نوشته اند، نام پدر حاج محمدحسن، حاج محمدقاسم بوده و این اندازه گفته اند که وى از فضلا و اخیار به شمار مى رفته و ظاهراً در حوض کرباس یا محلى دیگر از خراسان مقیم بوده و در آن جا وفات یافته است؛ اما در چند سال اخیر برخى از علماى خاندان کلباسى، نام پدر و جد اول و جد دوم حاج محمدحسن را به شرح زیر چنین آورده اند: حاج محمدحسن فرزند حاج محمدجعفر کرباسى و وى فرزند حاج محمدقاسم و ایشان نیز فرزند حاج محمدصادق بوده است.
ملا محمدجعفر معروف به آخوند کرباسى از علما و فقهاى زمان شاه سلطان حسین صفوى بوده و صاحب حدایق و صاحب جواهر، بعضى از آرا و فتاواى فقهى او را ذکر کرده است. البته در همین دوران، فقیه عارف و محدث کامل و متکلم ماهر دیگرى با نام مولى محمدجعفر خراسانى کرباسى فرزند محمدطاهر طوسى-از شاگردان و مجازین علامه مجلسى و فاضل سراب - در اصفهان به سر مى برده که صاحب آثارى مانند «تباشیر» و «اکلیل المنهج» بوده است. طبق گفتة این دسته از علماى خاندان، این دو شخص، یکى بوده اند اما تاریخ وفات صاحب تباشیر، سال 1175ق ذکر شده، در حالى که سال وفات آخوند کرباسى - طبق نوشتة کتیبة سنگ قبرش در یزد - سال 1150ق بوده است. آخوند کرباسى صاحب مزارى معروف در محلة گذرگاه «جوب هَرهَر» یزد است. در هر حال سلسلة انتساب مذکور جاى تحقیق و تأمل جدى دارد.
آگاهى دیگر اینکه نسب خاندان حاج محمد حسن، به مالک اشتر نخعى، حوارى امیر مؤمنان على ، علیه السلام، مى رسد. حاجى کرباسى به فرزندان خود امر فرموده بوده که براى ضبط و صیانت این نسبت، آن را نقش مهر و کاغذ خود نمایند.
از بعضى از احفاد حاجى کرباسی نقل شده است که نسبت معظم له، با چهارده واسطه به مالک اشتر متصل مى شود.
سبب نامگذارى ایشان به کرباسى ؛ حاج محمدحسن، این بود که وی مدتى در هرات ساکن بوده است و محل سکونت ایشان، محله اى با نام حوض کرباس بوده است. علت نامگذارى این محله نیز آن بوده است که زنى از شیعیان، از درآمد حاصل از پنبه ریسى و کرباس بافى، آب انبار وسیع یا حوضى بزرگ در این محل بنا کرد و بر شیعیان آن جا وقف نمود، از این رو این محل رفته رفته به حوض کرباس شهرت یافت. یعنى حوضى که از بافتن و فروش کرباس، ساخته شده است، بعدها لفظ حوض را نیز به تدریج، از راه تخفیف و در اثر شدت استعمال، انداخته و اهالى آن را «کرباسى» نامیده اند. از آن جا که حاج محمدحسن مدتى ساکن این محل، و از طرف حاکم وقت، براى امامتِ شیعیان آن محل، تعیین شده بود، به کرباسى مشهور شد. گفتنى است که به مرور زمان - بنا به دلایلی- راء تبدیل به لام شد و این خاندان به «کلباسى» شهرت یافتند. البته علماى بزرگ و نامى خاندان مانند علامه میرزا ابوالهدى بر استعمال لقب خانوادگى شان به راء «کرباسى» پافشارى داشتند و تبدیل راء به لام را تحریف دانسته اند و آقا سید شهاب الدین مرعشى و برخى دیگر از علماى محقق مانند علامه حاج سید محمدعلى روضاتى نیز بر همین ضبط اصرار داشته اند.
آثار خیر و فعالیت هاى اجتماعى حاج محمدحسن؛ یکى از ویژگى هاى پسندیدة حاج محمدحسن، این بوده است که به هر شهر و دیارى که پا گذاشته، آثار نیک فرهنگى و خدمات دینى و اجتماعى بسیارى از خود به یادگار گذاشته است. مسیر حرکت ایشان از هرات به طرف اصفهان، از شهرهاى کاخک، مشهد و یزد بوده است، هرچند نمی دانیم که آیا پیش از این هم سفرى به اصفهان داشته یا نه؛ ولى با توجه به اینکه از همان زمان ورود به اصفهان، آشنایى صمیمى میان وى و آقا محمد بیدآبادى برقرار بوده، می-توان گفت که پیشتر نیز رفت و آمدى به اصفهان داشته است.
در هرات، همان گونه که گفته شد، پیشواى روحانى و امام جمعه و جماعت مردم آن دیار و مشغول به وظایف دینى و اجتماعى خود بوده است. هنگامى که از هرات به کاخک - نزدیک به گناباد - رسید، مدرسه اى براى طلاب علوم دینى در کاخک بنا کرد، مغازه هایى را نیز وقف آن نمود و کتب مورد نیاز طلاب را نیز خریده و وقف نمود. از کاخک به سوى مشهد مقدس رفت و در این شهر نیز مدرسة مخروبه اى را تعمیر نموده و کاروانسرایى را هم جهت صرف منافعش براى مدرسة مزبور، خریدارى و وقف نمود و تا این اواخر هم مدرسه فوق به مدرسة «حاجى حسن» مشهور بود. پس از مشهد، وارد یزد شد و شبستان وسیعى نیز براى مسجد ریگىِ این شهر، ساخت حاج محمدحسن پس از مسافرت هاى طولانى به شهرهاى مختلف، نهایتاً وارد دارالعلم اصفهان شد و از همان ابتدا، از یاران خاص و دوستان نزدیک حکیم متأله آقا محمد بیدآبادى گردید. از جمله آثار خیر و برکات وجودى او در اصفهان عبارتند از: تعمیر مدرسة الماسیه، تعمیر و احیاى مدرسة مبارکیه، بیرون کردن لُرها از مدرسة شاهزاده ها و تعمیر اساسى آن و برگرداندن آن به طلاب علوم دینى، خریدن حمام على اکبر واقع در محلة مسجد حکیم اصفهان و وقف منافع آن براى روغن چراغ طلاب مدرسه هاى سه گانة مذکور. نکتة جالب توجه این است که حاج محمدحسن با تمام مقامات علمى و زهد و مراتب معنوى اش، خود شخصاً در تعمیر و بناى مدارس، شرکت مى کرده است.
حاج محمدحسن که در دوره نادرشاه افشار در اصفهان بوده و به دستگیری و کمک خانواده های ستمدیده از جور زمان و سفاکی افغان، کمر بسته بود، نسخة موصوفه و هم نسخه های دیگری را از بازماندگان طبقة علما و فضلا مصیبت زده و غارت شده، خریداری و به سال1201ق وقف کرده است.
حاج محمدحسن کرباسى و آقا محمد بیدآبادى؛ حاج محمدحسن در دوران سکونت در اصفهان، با جمله اى از اوتاد و اخیار و علماى پرهیزکار، محشور و مأنوس گردید و بویژه با حکیم متأله و فقیه عارف متشرع آقا محمد بیدآبادى، مصاحبت اختیار نمود. آشنایى و صمیمیت میان این دو عالم ربانى، تا بدان جا رسید که حاج محمدحسن، پیش از فوت، عارف بیدآبادى را قیم و وصى خود در امور فرزند عزیزش محمدابراهیم قرار داد و از بیدآبادى خواست تا او را تحت نظر خود، تعلیم و تربیت نماید. آقا محمد بیدآبادى نیز حق دوستى و مصاحبت را ادا نمود و از محمدابراهیم، مانند یکى از فرزندان خود، مراقبت نمود، به گونه اى که محمدابراهیم، سالیانى چند - حدود یک دهه- در خدمت و ملازم رکاب بیدآبادى بود و حتى در بیت و منزل او بسر مى برد و در علم و عمل، به شیخ و مراد خود تأسى مى جست. حاج محمدحسن بخوبى مى دانست که فرزند خود را به چه کس بسپارد و چنین بود که از بیت بیدآبادى، شخصیتى تربیت شد که آوازه او در عالم پیچید و شهرتش جهانگیر شد، و او کسى جز حاجى کرباسى نبود که خدماتش به عالم تشیع قابل وصف نیست. به تعبیر محدث قمى: «و کل مانا له الکرباسى من برکات هذا العالم الربانى».
مقامات علمى و معنوى و جایگاه ممتاز حاج محمدحسن کرباسى از مجموع گفتار بزرگان دربارة حاجى محمدحسن و نیز مناصب دینى و اجتماعى معظم له و عنایت معاصرینش نسبت به او، به خوبى رفعت مقام و بزرگى شأن و منزلتش معلوم مى شود.
فقیه و اصولى نامدار جهان تشیع میرزاى قمى در اجازة اجتهادى که براى حاجى کرباسى صادر فرموده است، در وصف پدر حاجى مى نویسد: «العالم العامل العابد الباذل المبرور المغفور الحاج محمد حسن الشهیر بالکرباسى».
حاجى کرباسى در ذکر نام اساتید خود، نخست نام پدر بزرگوارش را چنین مى آورد: «اولاً تحصیل نزد والد ماجد با قدسیت نفس[...] از اوتاد ارض و ارکان بلاد....».
صاحب «بدرالتمام» نیز در بیان مقام والاى جدش حاجى محمدحسن مى نویسد: «مرحوم حاج محمدحسن - طاب ثراه - از جمله علماى عاملین و عباد و زهاد و سالکین الى الله بوده و راغب در خیرات و ساعى در مبرات و آمر به معروف و ناهى از منکر و مروج امورات شرعیه و صاحب کرامات و مقتداى مردم در جماعات بوده است».
شاید درباره حاج محمدحسن، کافى است سخنى که یکى از بزرگان آن عصر در حق او گفته است که: «حاج محمدابراهیم کرباسى، حسنه اى است از حسنات حاج محمدحسن».
با توجه به سخنان مذکور، و از این که حاج محمدحسن با آقا محمد بیدآبادى مصاحبت داشته، چندان که او را وصى خود قرار داده و نیز این که هاتف اصفهانى مرثیه اى زیبا و رسا دربارة حاج محمدحسن سروده، معلوم مى شود که وی خود نیز از اهل عبادت و ریاضت و تقوى بوده است.
وفات و مدفن؛ حاج محمدحسن خراسانى کرباسى پس از هفتاد و پنج سال عمر پربرکت، در سال 1190ق به دیدار معبود شتافت. پیکر او در تخت فولاد اصفهان، نزدیک مقبرة ملا اسماعیل خواجویى، به خاک سپرده شد، و یک قرن پس از آن، نوادة عزیزش، علامه میرزا ابوالمعالى نیز به فاصلة تقریباً دویست متر، روبروى قبر وى، آرمید. بر روى قبر شریفش، سنگ مرتفعى نهادند که اشعار هاتف اصفهانى(م: 1198ق) شامل اسم و ماده تاریخ و اوصاف آن مرحوم، بر روى آن نقش بسته است که برخی از ابیات آن چنین است:
هزار افسوس کز بیداد گردون/ز دنیا قدوة اهل زمین رفت
امام و مقتداى اهل دین شد/سر و سرحلقة اهل یقین رفت
اولاد و فرزندان؛ تا آن جا که آگاهى داریم، حاج محمدحسن کرباسى، سه فرزند پسر و دو دختر از خود به جاى گذاشته است. پسران او به نام هاى: محمدابراهیم، محمدجعفر و محمدقاسم بوده اند. دختران ایشان نیز، یکى، همسر حاج ملا على بیدختى - از علما و زهاد گناباد و از احفاد حاج قاسمعلى شیرازى، متوفى پس از 1263 ق- و دیگرى، همسر حاج ملا محمد نائینى(م: 1263ق) بوده اند.